Bảo hiểm xã hội (BHXH) tự nguyện và bắt buộc có nhiều điểm khác biệt đáng chú ý về đối tượng tham gia, mức đóng, phương thức đóng và các chế độ được hưởng theo quy định mới áp dụng từ ngày 01/7/2025. Dưới đây là so sánh chi tiết từng tiêu chí giữa hai loại hình BHXH này để người đọc dễ dàng phân biệt.
I. Đối tượng và tính chất tham gia
1. Đối tượng áp dụng
- BHXH bắt buộc: Áp dụng cho người lao động có hợp đồng lao động từ 1 tháng trở lên, chủ hộ kinh doanh, người quản lý doanh nghiệp không hưởng lương.
- BHXH tự nguyện: Dành cho công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc.
2. Tính chất tham gia
- BHXH bắt buộc: Phải tham gia theo quy định của pháp luật.
- BHXH tự nguyện: Tham gia trên tinh thần tự nguyện theo nhu cầu cá nhân.
II. Mức đóng và hỗ trợ của nhà nước
1. Tỷ lệ và phương thức đóng
- BHXH bắt buộc: Tổng mức đóng là 32% trên tiền lương tháng làm căn cứ đóng BHXH, trong đó người lao động đóng 9% và người sử dụng lao động đóng 23%. Đóng hằng tháng.
- BHXH tự nguyện: Đóng 22% trên mức thu nhập tháng do người tham gia tự chọn. Mức thu nhập này tối thiểu bằng mức chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn và tối đa bằng 20 lần mức lương cơ sở. Phương thức đóng linh hoạt: hằng tháng, 3 tháng, 6 tháng, 12 tháng một lần, hoặc đóng một lần cho nhiều năm.
2. Hỗ trợ từ ngân sách nhà nước
- BHXH bắt buộc: Không được nhà nước hỗ trợ tiền đóng.
- BHXH tự nguyện: Được nhà nước hỗ trợ một phần tiền đóng theo các mức: 50% (hộ nghèo, người sinh sống tại xã đảo, đặc khu), 40% (hộ cận nghèo), 30% (người dân tộc thiểu số), và 20% (các đối tượng khác).
III. Các chế độ bảo hiểm được hưởng
1. So sánh các chế độ chính
| Chế độ | BHXH bắt buộc | BHXH tự nguyện |
|---|---|---|
| Hưu trí | Có (đủ 20 năm đóng) | Có (đủ 15 năm đóng) |
| Tử tuất | Có | Có |
| Thai sản | Có | Có (từ 01/7/2025) |
| Tai nạn lao động | Có | Có (từ 01/7/2025) |
| Ốm đau | Có | Không |
Lưu ý về chế độ thai sản BHXH tự nguyện: Hỗ trợ 2.000.000 đồng/con khi thai từ 22 tuần tuổi trở lên tử vong, với điều kiện người tham gia đã đóng BHXH từ đủ 6 tháng trong vòng 12 tháng trước khi sinh.
2. Các quyền lợi khác của BHXH tự nguyện
- Thẻ BHYT: Người hưởng lương hưu từ BHXH tự nguyện được cấp thẻ BHYT miễn phí với mức hưởng 95% chi phí khám chữa bệnh.
- Trợ cấp mai táng: Hưởng trợ cấp mai táng bằng 10 lần mức lương cơ sở khi đã đóng BHXH tự nguyện từ đủ 60 tháng (5 năm) trở lên.
Ví dụ thực tế
Một chủ tiệm tạp hóa đã đóng BHXH bắt buộc được 12 năm, sau đó chuyển sang đóng BHXH tự nguyện thêm 3 năm. Tổng thời gian đóng là 15 năm, đủ điều kiện hưởng lương hưu theo quy định mới cho BHXH tự nguyện từ 01/7/2025.
Lưu ý quan trọng
- Thời gian đóng BHXH tự nguyện và bắt buộc được cộng dồn với nhau để tính tổng thời gian tham gia BHXH.
- Người tham gia BHXH tự nguyện không được giám định y khoa để nghỉ hưu sớm trước tuổi.
- Chủ hộ kinh doanh và người quản lý doanh nghiệp không hưởng lương thuộc diện bắt buộc tham gia BHXH từ 01/7/2025.
