Khi doanh nghiệp phá sản, quyền lợi BHXH của người lao động được ưu tiên thanh toán và có cơ chế hỗ trợ nếu tài sản doanh nghiệp không đủ trả nợ BHXH.
I. Thứ tự ưu tiên thanh toán BHXH khi doanh nghiệp phá sản
Theo quy định tại Điều 54 của Luật Phá sản 2014, khi doanh nghiệp phá sản, các khoản nợ liên quan đến quyền lợi người lao động, bao gồm cả BHXH, được ưu tiên thanh toán ở thứ tự thứ hai, chỉ sau chi phí phá sản. Cụ thể:
- Ưu tiên 1: Chi phí phá sản (chi phí cho Quản tài viên, thanh lý tài sản, kiểm toán, v.v.).
- Ưu tiên 2: Khoản nợ lương, trợ cấp thôi việc, Bảo hiểm xã hội (BHXH), Bảo hiểm y tế (BHYT) mà doanh nghiệp nợ người lao động.
- Ưu tiên 3: Các khoản nợ phát sinh sau khi mở thủ tục phá sản nhằm mục đích phục hồi hoạt động kinh doanh.
- Ưu tiên 4: Nghĩa vụ tài chính đối với Nhà nước và các khoản nợ không có bảo đảm khác.
II. Xử lý khi doanh nghiệp phá sản không đủ tài sản trả nợ BHXH
Đây là điểm mới và quan trọng được quy định trong Luật BHXH 2024 (có hiệu lực từ 01/07/2025). Khi doanh nghiệp phá sản và không còn đủ tài sản để thanh toán nợ BHXH, quyền lợi của người lao động vẫn được đảm bảo thông qua các cơ chế sau:
- Nhà nước hỗ trợ: Ngân sách nhà nước hoặc quỹ BHXH sẽ đóng bù phần nợ BHXH còn thiếu để đảm bảo người lao động được hưởng đầy đủ các chế độ hưu trí, tử tuất.
- Nguồn kinh phí hỗ trợ: Theo Nghị quyết 142/2024/QH15, nguồn kinh phí để xử lý nợ được lấy từ tiền thu xử phạt vi phạm chậm đóng, trốn đóng BHXH. Cơ chế này dự kiến hỗ trợ cho khoảng 200.000 người lao động bị ảnh hưởng.
III. Chế tài xử lý vi phạm mới (từ 01/07/2025)
Luật BHXH 2024 đã siết chặt các chế tài đối với hành vi chậm đóng, trốn đóng BHXH, thay thế các quy định cũ:
- Mức phạt chậm đóng: Doanh nghiệp chậm đóng BHXH sẽ phải nộp số tiền bằng 0,03%/ngày tính trên số tiền chậm đóng (thay cho mức phạt lãi suất gấp đôi trước đây).
- Ngừng sử dụng hóa đơn: Doanh nghiệp chậm đóng, trốn đóng BHXH từ 6 tháng trở lên sẽ bị áp dụng biện pháp ngừng sử dụng hóa đơn.
- Xử lý hình sự: Hành vi trốn đóng BHXH với số tiền lớn hoặc gây hậu quả nghiêm trọng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 216 Bộ luật Hình sự, với mức phạt tiền lên đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù đến 7 năm.
IV. Thủ tục chốt sổ BHXH cho người lao động
Khi doanh nghiệp phá sản, người lao động cần chủ động liên hệ với cơ quan BHXH hoặc Phòng Lao động – Thương binh và Xã hội tại địa phương để được hướng dẫn chốt sổ BHXH. Hồ sơ cần chuẩn bị thường bao gồm:
- Hợp đồng lao động, các phụ lục hợp đồng (nếu có).
- Bảng lương hoặc các giấy tờ chứng minh quá trình làm việc và mức lương.
- Quyết định chấm dứt hợp đồng lao động.
- Đơn đề nghị hoặc đơn khiếu nại (trong trường hợp doanh nghiệp không hợp tác).
Cơ quan BHXH sẽ xác minh và chốt sổ dựa trên thời gian đóng BHXH thực tế của người lao động.
Lưu ý quan trọng
- Khi doanh nghiệp bị tòa án tuyên bố phá sản, hợp đồng lao động với người lao động sẽ đương nhiên chấm dứt theo Khoản 7, Điều 34 của Bộ luật Lao động 2019.
- Thời hiệu khiếu nại các vấn đề liên quan đến BHXH là 03 năm kể từ ngày người lao động phát hiện quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị vi phạm.
